Blood Test/ रक्ताची तपासणी

 

 

रक्ताची तपासणी ही निदान प्रत्येक सहा महिन्यातून एकदा करावी त्यामुळे आपल्याला आपल्या शरिरा बाबद ची सर्व माहिती कळते आपल्याला कोणत्या घटकाची  कमतरता आहे ,रक्तातील काही घटक कमी जास्त आहेत का ,कमी आहेत तर ते योग्य मर्यादे पर्यंत कसे येतील आणि जास्त असतील तर ते कमी कशे येतील याच्यावर आपण नियंत्रण ठेवू शकतो यासाठी कमीत कमी सहा महिन्याने रक्ताची तपासणी केलीच पाहिज

शरीरातील विविध घटकांची अनेक प्रकारची चाचणी करता येते. त्यातील काहींची आपण ओळख करून घेऊया.

• रक्तातील रक्तद्रव्य, तांबड्या पेशी, पांढऱ्या पेशींची संख्या व प्रमाण तपासणे.(CBC- complete blood count )

• रक्तस्राव किती वेळात थांबेल आणि रक्त किती वेळात गोठते हे पाहणे.(BT - Blooding time ,CT - Clotting time)

•  दीर्घकाळ बऱ्या न होणाऱ्या तापात अशी तपासणी करतात.

• कावीळ, यकृतदाह, प्लीहासूज, हृदयविकार इत्यादी आजारांत वाढणारी रासायनिक द्रव्ये तपासणे.

• रक्तातील प्रथिने, साखर, स्निग्ध पदार्थ क्षार, प्राणवायू, कार्बवायू, युरिया, काविळीत वाढणारे बिलिरुबीन हे द्रव्य आणि इतर अनेक घटकांचे प्रमाण पाहणे.

• रक्तातल्या अॅन्टीबॅाडीज म्हणजे रोगजंतूंविरूद्ध तयार होणारे संरक्षक पदार्थ) पाहणे. काही प्रकारच्या तापांमध्ये 'विडाल' तपासणी, लैंगिकसंसर्गजन्य आजारांसाठी 'व्हीडीआरएल' तपासणी, एचआयव्ही एड्स तपासणी करता येते.

• रक्तगट (ए, बी, ओ) व आर-एच तपासणे.

• उदाहरणार्थ मधुमेह-तपासणीमध्ये ज्यांच्या रक्तामध्ये अतिरिक्त साखर सापडेल ते सगळे मधुमेहाचे पेशंट असतातच असे नाही. याउलट, ज्यांच्या रक्तात साखर सापडली त्यांची आठ तास उपाशीपोटी राहून व त्यानंतर ७५ ग्रॅम ग्लुकोज देऊन दोन तासांनी रक्त साखर तपासतात व त्या आधारे मधुमेह आहे की नाही ते ठरवतात. 

CBC- Complete Blood Count Test विषय माहिती - CBC Test information in Marathi

 

CBC - Complete Blood Count म्हणजे काय ? Normal range, Report Reading व महत्व    मराठी माहिती

आपल्या शरीरात रक्ताचे प्रमाण हे 5 ते 7 लीटर असते. रक्तेचे 2 प्रकार असतात एक म्हणजे प्लाजमा आणि पेशी आपल्या रक्ता मध्ये विविध प्रकारच्या पेशी असतात 1. पांढऱ्या पेशी ( WBC),2. तांबड्या पेशी ( RBC ), प्लेटलेट .CBC मध्ये आपल्या संपूर्ण रक्ताची गणानी होते त्यामध्ये रक्ताचे प्रमाण,पेशींची संख्या इत्यादींचे प्रमाण बघतले जाते.CBC ही आजाराचे निदान करण्यासाठी, आजारी असाल तर त्याची स्थिती बघण्यासाठी, नॉर्मल हेल्थ चेकअप मध्ये केली जाते .ते खालील प्रमाणे.

CBC मध्ये कोण कोणत्या टेस्ट होतात त्याची संपूर्ण माहिती खालील प्रमाणे.

हिमोग्लोबीन / Hb  

हिमोग्लबीन मध्ये शरीरातील रक्ताचे प्रमाण बघतले जाते.मानवी शरीरातील रक्ताचे प्रमाण हे वेग वेगळे असते . हिमोग्लबीन हे संपूर्ण पेशींना रक्त पोचविण्याचे काम करते.heam म्हणजे Ion आणि globin म्हणजे protein.

Normal value/ सामान्य मूल्य -

 प्रौढ पुरुष / Adult male- 13.5 ते 17.5 gm/dl 

प्रौढ महिला/Adult female -12.5 ते 16 gm/ dl 

नवजात बाल/newborn baby- 17 ते 22 gm/dl .

हिमोग्लबीन कमी असण्याचे कारण - 

हिमोग्लबीन कमी असल्यास त्याला अनेमिया अस म्हणतात.

• आपघात मध्ये मोठ्या प्रमाणात blood loss होतो तेव्हा हिमोग्लबीन कमी होते.

•vit - B-12 च्या कमतरतेमुळे हिमोग्लबीन कमी होऊ शकते.

•folic acid ची कमतरता.

•Iron ची कमतरतेमुळे.

• Bone marrow मध्ये हीमोग्लोबी कमी होते.

हिमोग्लबीन वाढण्याचे कारण.

• polycythemia

• फुफ्फुसाचा आजार मध्ये वाढते.

• हृदयरोग ( congenital heart disease )असल्यास .

• मूत्रपिंड निकामी ( kidney failure ) झाल्यास.

तांबड्या पेशी / RBC

तांबड्या पेशींचे कार्य हे आपल्याला हीलोगलोबिन प्रमाणेच असते. तांबड्या पेशींचे जीवन चक्र हे 120 दिवस असते.

Normal value/ सामान्य मूल्य - 

4.5 ते 5.5 millions/ ul 

तांबड्या पेशी कमी असण्याचे कारण.

• vit B 12 च्या कमतरतेमुळे हिमोग्लबीन कमी होऊ शकते.

• folic acid ची कमतरता.

• Ion  ची  कमतरतेमुळे.

• Bone marrow मध्ये हीमोग्लोबी काय होते.

तांबड्या पेशी वाढण्याचे कारण - 

तांबड्या पेशी खूप कमी प्रमाणत वाढतात.

•फुफ्फुसाचा आजार मध्ये वाढते.

•जन्मजात हृदयरोग ( congenital heart disease )असल्यास .

•मूत्रपिंड निकामी ( kidney failure ) झाल्यास.

पांढऱ्या पेशी / WBC - 

Normal value/ सामान्य मूल्य -

4000 ते 11000 cumm.

 

पांढऱ्या पेशींना आपल्याला शरीरात सैनिकी पेशी म्हणून देखील ओळखले जाते .सैनिकी पेशी म्हणून का ओळखले जाते तर आपल्या शरीरात foreign  partical सोबत लढण्याचे काम ते करतात.पांढऱ्या पेशींचे 5 उप प्रकार पडतात ते पुढील प्रमाणे.

1. Neutrophils -  neutrophils हे bacteria सोबत लढतात.( 40 ते 75 % )

2. lymphocytes-  lymphocytes हे antibodies तयार करतात. ( 20 ते 45 % )

3. Eosinophils-  Allery विरूध्द काम करतात.( 1 ते 6 % )

4. Monocytes -मृत्यू नुकसान tissue लढण्याचे काम करते.( 2 ते 10 )

5. Basophilis- Blood clotting विरूध्द काम करते. ( 0 ते 1 % )

पांढऱ्या पेशी वाढण्याच कारण.

• viral infection मध्ये पांढऱ्या पेशी वाढतात.

•निमोनिया,  bacterial disease 

•सगळ्यात जास्त पांढऱ्या पेशी ह्या bone marrow मध्ये वाढतात.

पांढऱ्या पेशी कमी होण्याचे कारण-

• sever infection मध्ये कमी होऊ शकतात.

•Bone marrow disorders.

•Human immuno virus ( HIV)

Pletlets/ तंतूकानिका 

Normal value/ सामान्य मूल्य

1.5 ते 4.5 lakhs 

प्लेटलेट्स हा रक्तातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. रक्त पातळ होऊ न देण्याचं तसंच रक्तवाहिन्यांना इजा झाल्यास रक्तस्त्राव अधिक प्रमाणात होऊ न देण्याचं काम या ‘प्लेटलेट्स’ करतात.

Platlets कमी होण्याचे कारण.

• 1,50,000 पेक्षा कमी असेल तर त्याला Thrombocytopenia म्हणतात.

•viral disease ex. Dengue , widal test.

• alcohol चा मोठ्या प्रमाणात सेवन केल्यामुळे.

•vit B 12 Deficiency मुळे.

Platlet वाढण्याचे कारण - 

• 4,50,000 पेक्षा जास्त असेल तर त्याला Thrombocytosis म्हणतात.

• मोठ्या प्रमाणत blood loss झाल्यामुळे.

• infection मुळे कमी होऊ शकतात.

• Cancer मुळे platlet वाढतात.

FAQ (सर्वसाधारण प्रश्न)

1. CBC टेस्ट करताना fasting लागतो का?

👉 नाही, CBC साठी fasting लागत नाही.

2. CBC abnormal आलं तर काय करावं?

👉 Report doctor ला दाखवा, कारण योग्य interpretation साठी clinical symptoms महत्वाचे आहेत.

3. Routine check-up मध्ये CBC किती वेळाने करावा?

👉 Healthy व्यक्ती → वर्षातून एकदा

👉 Chronic disease / treatment चालू असल्यास → Doctor च्या सल्ल्याने वारंवार

---

निष्कर्ष

CBC हा एक सोपा, स्वस्त आणि महत्वाचा रक्त तपास आहे. यामुळे आपल्या शरीरातील अनेक आजारांचं प्राथमिक निदान होतं. मात्र report स्वतः वाचून निष्कर्ष काढण्याऐवजी doctor चा सल्ला घेणं आवश्यक आहे